Soms leer je iemand pas echt kennen wanneer je jarenlang met elkaar samenwerkt. Niet in één gesprek, niet in één vergadering, niet in een enkele indruk bij de koffieautomaat, maar in de herhaling van het gewone werkleven. In deadlines, projectplannen, misverstanden, successen, stiltes, grapjes, mails die te lang blijven liggen, momenten van scherpte en momenten van kwetsbaarheid.
Zo heb ik Joost Wanders leren kennen in de bijna 4 jaar waarin wij intensief samenwerkten binnen het lectoraat Human Resource Management van de Hogeschool Arnhem en Nijmegen. Vier jaar dagelijks samenwerken is lang genoeg om meer te zien dan iemands functie, talent of gebruiksaanwijzing. Lang genoeg om te ontdekken dat achter een collega altijd een mens schuilgaat met een eigen verhaal. En soms blijkt dat verhaal veel groter, veel rauwer en veel moediger dan je ooit aan de buitenkant had kunnen vermoeden.
Joost was voor mij nooit zomaar “anders”. Hij was precies, betrokken, talig, vasthoudend en soms ook ingewikkeld; zoals wij dat allemaal kunnen zijn, ieder op onze eigen manier. Hij stelde vragen die anderen niet stelden. Hij zag details die anderen over het hoofd zagen. Hij kon zich vastbijten in formuleringen, betekenissen en rechtvaardigheid. Dat maakte samenwerken met hem niet altijd eenvoudig, maar wel altijd echt. En juist dat echte is misschien wel wat ik in het huidige werkende leven zo vaak mis.
We leven in organisaties waarin mensen voortdurend worden uitgenodigd om zichzelf te zijn, zolang dat zelf maar een beetje past binnen de agenda, het format en de vergadertijd. Inclusie klinkt prachtig in beleidsstukken, maar wordt pas werkelijk zichtbaar wanneer iemand afwijkt van wat we gewend zijn. Wanneer iemand anders communiceert. Anders reageert. Anders ordent. Anders voelt. Anders leeft.
Het bijzondere aan Joosts boek Altijd Anders is dat hij dat anders-zijn niet gladstrijkt. Hij maakt er geen succesverhaal van met een nette strik eromheen. Hij laat zien hoe het voelt om te leven met autisme en verslavingen, hoe kwetsbaarheid en kracht soms pijnlijk dicht bij elkaar liggen, en hoe ingewikkeld het kan zijn om grip te houden op een leven dat voor anderen misschien vanzelfsprekend lijkt.
Dat vraagt moed. Niet de luidruchtige moed van grote woorden, maar de stille moed van iemand die zegt: dit is mijn verhaal, ook de delen die schuren. Dit is wat je niet zag. Dit is wat je misschien niet begreep. Dit is wat ik zelf ook lange tijd niet kon uitleggen.
Voor Stichting Inclusief Midden Gelderland raakt dit boek aan een kernvraag: wat betekent het werkelijk om inclusief te zijn? Niet alleen voor mensen die makkelijk passen in onze beelden van diversiteit, maar juist voor mensen van wie we soms niet meteen weten wat ze nodig hebben. Mensen die niet altijd op de juiste toon, op het juiste moment of in de juiste vorm om hulp vragen. Mensen die niet één label hebben, maar een leven vol lagen.
In mijn werk rond duurzame inzetbaarheid en inclusieve arbeid heb ik vaak gezien hoe snel we mensen reduceren tot problemen die opgelost moeten worden. Iemand is “kwetsbaar”, “complex”, “moeilijk plaatsbaar” of “niet belastbaar”. Maar wie goed kijkt, ziet geen casus. Die ziet een mens. Iemand met talenten, verlangens, kennis, humor, schaamte, hoop en geschiedenis.
Joost nodigt ons uit om beter te kijken.
Niet om medelijden te hebben, maar om te begrijpen. Niet om autisme of verslaving te romantiseren, maar om de dagelijkse werkelijkheid ervan serieus te nemen. Niet om alles goed te praten, maar om ruimte te maken voor nuance. Want inclusie zonder nuance wordt al snel een slogan. Inclusie met nuance wordt een opdracht.
Wat mij raakt, is dat Joost zijn persoonlijke ervaringen verbindt met uitleg, voorbeelden en praktische handvatten. Daarmee schrijft hij niet alleen voor zichzelf. Hij schrijft voor mensen met autisme. Voor mensen met verslavingsproblematiek. Voor naasten die soms machteloos toekijken. Voor hulpverleners die willen begrijpen waarom standaardoplossingen niet altijd werken. Voor collega’s die voelen dat er iets speelt, maar niet weten hoe ze het gesprek kunnen voeren. Voor leidinggevenden die willen bijdragen aan een werkomgeving waarin mensen niet hoeven te verdwijnen achter maskers.
En misschien schrijft hij ook voor ons allemaal. Omdat ieder mens op enig moment in het leven de ervaring kent niet helemaal te passen of anders te zijn. Niet begrepen te worden. Te veel te zijn, of juist te weinig. Te gevoelig, te direct, te traag, te intens, te stil, te anders.
De titel Altijd Anders klinkt op het eerste gehoor misschien zwaar. Alsof anders-zijn een levenslange afstand betekent tot de rest. Maar ik lees er ook iets anders in. Altijd anders betekent ook: altijd eigen. Altijd met een blik die iets toevoegt. Altijd een herinnering aan het feit dat normaal niet hetzelfde is als goed, en aangepast niet hetzelfde als gezond.
In organisaties hebben we mensen zoals Joost nodig. Mensen die ons ongemak zichtbaar maken. Die ons dwingen preciezer te zijn in onze woorden. Die laten zien dat beleid pas waarde krijgt wanneer het werkt in het leven van echte mensen. Die ons eraan herinneren dat werk niet alleen gaat over productie, maar ook over erkenning, ritme, veiligheid, betekenis en herstel.
Na vier jaar samenwerken weet ik dat Joost niet in één column te vangen is. Geen mens is dat. Maar ik weet ook dat zijn boek van betekenis kan zijn voor iedereen die zich inzet voor een inclusievere samenleving. Omdat het geen abstract verhaal is, maar een doorleefd verhaal. Omdat het laat zien dat achter gedrag vaak pijn schuilgaat, achter weerstand vaak angst, achter vastlopen vaak een gemis aan passende steun.
En omdat het ons confronteert met een hoopvolle gedachte: mensen hoeven niet eerst eenvoudig te worden voordat ze erbij mogen horen.
Misschien is dat wel de belangrijkste les. Inclusie begint niet wanneer iemand perfect meedraait. Inclusie begint wanneer wij bereid zijn onze systemen, verwachtingen en reflexen te onderzoeken. Wanneer wij vragen: wat heb jij nodig om tot je recht te komen? Wat zien wij over het hoofd? Waar maken wij het moeilijker dan nodig? En hoe kunnen we samen bouwen aan een leven waarin overleven langzaam plaatsmaakt voor leven?
Joost heeft zijn verhaal opgeschreven. Dat is bijzonder. Niet omdat het een gemakkelijk verhaal is, maar omdat het eerlijk is. En eerlijkheid is vaak het begin van verandering.
Daarom hoop ik dat Altijd Anders erg veel gelezen wordt. Door professionals, werkgevers, collega’s, familieleden, beleidsmakers en iedereen die het woord inclusie serieus neemt. Niet als eindpunt, maar als uitnodiging. Om anders te luisteren. Anders te kijken. Anders te organiseren.
En misschien vooral: om anders-zijn niet langer te zien als afwijking van de norm, maar als onderdeel van de menselijke werkelijkheid.
Joost, dank je wel voor je moed, je scherpte en je verhaal. Ik kan jouw boek zeer aanbevelen aan nieuwe lezers. Het leest als een roman, zelfhulpboek en naslagwerk in een en op een zeer toegankelijke wijze geschreven.
Boek bestellen? Via: Altijd anders, Joost Wanders | Boek | 9789493198876 | Bruna
Website Joost Wanders: Altijd anders nu overal te koop – Joost Wanders
Blog geschreven door Annet de Lange